Asya'nın en büyük dağlarından biri olan Tanrı dağlan 2500 km uzunlukta olup ortalama yüksekliği 4000 m'nin üzerindedir ve dağın üzerindeki en yüksek zirve (Tomur) 7435 m'dir. Tanrı dağlarının orta bölümünde ürumçi'ye bağlantı sağlayan "Tanrı Kapısı" geçidi vardır. Bu dağ üzerinde 9500 km2 saha kaplayan 6800'den fazla buzul bulunur.
Jygur Bölgesi'nde yüksek ve alçak sahalar birbiri ile nöbetleşe yer alır. En derin çukur, Turfan Havzası'nda -154 m olup burada Aydıngkol gölü bulunur. Güneydeki dağ sisteminde Altın (Kunlun), Karakurum ve Pamir dağları uzanır. Bu silsilenin ortalama yüksekliği 6000 m'nin üzerindedir. En yüksek zirve 8611 m'ye ulaşır. Burada Buzulların babası sayılan Muztagata tepesi 7546 m'dir.
Tanrı ve Karanlık dağları arasında yer alan Tarım Havzası, Asya'nın en büyük havzalarından biridir. 530 000 km2 alan kaplayan ve 1000 m yüksekliğinde olan bu havzanın doğu-batı yönünde uzunluğu 1500 km, kuzey-güney yönündeki eni ise 600 km'dir. Tarım Havzası'nın ota kesiminde 324 000 km2 saha kaplayan Takla Makan yer alır. Bu çöl, Çin'de en büyük ve dünyada da kumulların hareket ettiği 2. büyük çöldür. Burada 100-150 m yüksekliğinde barkan şeklinde kumullar yaygındır. Tarım Havzası'nın en derin kesiminde 780 m yükseklikteki Lop gölü yer alır. Tarım Havzası, son buzul çağının sonlarına doğru büyük bir gölle kaplanmış ve göl yüzeyi 1400 m'ye kadar yükselmiştir, uzaydan alınan fotoğraflarda Tarım Havzası'nı kaplayan gölün eski kıyı izleri, göle dökülen akarsuların oluşturdukları deltalar, kıyı kumulları görülmektedir.
Altay ve Tanrı dağları arasında uzanan Çungarya Havzası, 380 000 km2 saha kaplar. Batı kesimindeki yamaçlar 500 m ve havzanın orta kesimindeki Ebi Gölü 198 m yüksekliktedir. Çungarya Havzası'nda yer yer sabitleşmiş kumullar görülür.
Tanrı dağlarının orta bölümündeki Yıldız (Yulduz) Havası'nda Çin'in 2. büyük otlak sahası olan Bayanbulak Çayır'ı (533 300 hektar) bulunur.
Tarım ve Çungarya havzalarının kenarlarında geniş etek ovalarının oluşturan alüvyal birikinti yelpazeleri yer alır. Buradaki etek ovaları verimli topraklara ve çok sayıda dağlardan gelen su kaynaklarına sahiptir. Akarsuların geçtiği yerlerde vahalar, söğüt, kavak vs oluşan ağaçlık sahalar görülür.
İklimi ve Bitki örtüsü: Denizlere uzak olan bu bölgede dağlar, Hint ve Pasifik okyanuslarından gelen nemli muson rüzgarlarını engeller. Sadece soğuk ve nemli Arktik ve Atlas okyanuslarından gelen rüzgarları alır. Şiddetli güneş ışınları, az yağış, soğuk kış ve sıcak yazlarla karakterize edilen çok kurak karasal bir iklime sahiptir. Havada nem çok düşüktür, bir ayı aşmayan bulutlu ve yağışlı günlerin dışında gökyüzü parlak ve açıktır. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır. Toprağın kurak olması nedeniyle gerçek buharlaşma yok denecek kadar azdır, ülke genelinde ortalama yıllık yağış 150 mm kadardır. Güneyde 50 mm olan yağış, kuzeyde 200 mm'ye ulaşır. Toksun'da 10 mm'ye inen yağış, batıda İli Bölgesi'nde 1000 mm'yi bulur. Ülkenin kurak kesimini oluşturan Turfan ve Tarım havzalarında yıllık ortalama yağış 20 mm'nin altındadır. Buna karşılık Altay ve Tanrı dağları kışın ve ilkbaharda kar, yazın ve sonbaharda yağmur şeklinde yağış alır.
Sincan-uygur Özerk Bölgesi, tarım ve yeraltı kaynakları bakımından oldukça zengindir. Tarım alanlarının büyük bölümünde buğday, pirinç ve mısır ile arpa, soya fasuylesi, bezelye, darı üretilir. Sanayi bitkilerinden uzun lifli pamuk başta olmak üzere yağlı tohumlu bitkiler, şeker pancarı, keten, tütün ve tibbî bitkiler yetiştirilir. 20 türden fazla olan sebzelerin başlıcaları; İspanak, domates, havuç, soğan, salatalık, sarımsak, acıbiber, lahanadır.
Sincan-üygur Bölgesi, meyve ve kavun ülkesi olarak da bilinir. Çok değişik türlerde üzüm, kavun, karpuz, elma, armut, kayısı, kiraz, şeftali, nar yetiştirilir. Bunlar arasında Turfan'ın yeşil çekirdeksiz üzümü ve Şanşan'ın kavunu çok meşhurdur. 500'den fazla yabanî bitkinin 400 kadarından ilâç yapılır. Turfan kentinin Turfan Havzası'na doğru indiği yamaçta turislerin gezmeye doyamadığı 15 km uzunluğunda üzüm Vadisi yer alır. Burada üzüm bağları yanında elma, armut ve şeftali yetiştirilir.
Ülke hayvancılık açısından da ayrı bir önem arzeder. Koyun, at, sığır, keçi, eşek, deve ve yak beslenen başlıca hayvanlar arasındadır. İli, Yanki, Barkol'un atları, Sining'in ince yünlü koyunu, Altay'ın iri yünlü koyunu ve Kuka'nın kara pamuk ve meyve Kaşgar'da pazarlanır. Kentte İd Kah Camii 1442 yılından beri ayakta durmaktadır. Bu cami, 1966-1976 yılları arasında Çin kültür devrimi esnasında büyük zarar görmüş, fakat daha sonra restore edilmiştir. 1949'da kapatılan İngiltere ve Rusya konsoloslukları, turistik otellere dönüştürülmüştür. |
